vrijdag 23 maart 2007
Cees Noteboom staat zwijgend aan de graven van schrijvers
Van een eiland met het graf van Pablo Neruda bij Chili tot het rotsblok dat de laatste rustplaats markeert van Adriaan Roland Holst. Cees Nooteboom heeft de graven opgezocht van zijn lievelingsschrijvers. Met fotografe Simone Sassen maakte hij daar het boek Tumbas over. En nooit iets zeggen.
 Met totaal onbekenden aan het graf van een schrijver staan, het is Cees Nooteboom (Den Haag, 1933) afgelopen jaren herhaalde malen overkomen. Hooguit was er een wederzijdse blik van verstandhouding. Niet uit piëteit, eerder omdat verstaanders op sommige momenten zelfs geen half woord nodig hebben. "Het gaat toch om het idee. Wat is dit voor een plek waar je staat en waar mensen naast je staan die met hetzelfde doel gekomen zijn? Bij Proust overkwam het ons, bij Keats, bij Shelley. Je kijkt elkaar aan. Zwijgend. Maar je weet: wat we ook niet met elkaar gemeen hebben, dit hebben we gemeen." Met zijn partner Simone Sassen reisde Nooteboom afgelopen jaren de wereld over om graven van zijn favoriete schrijvers te bezoeken. Sassen fotografeerde de graven; de schrijver stond erbij en keek ernaar, peinzend, terwijl hij de paraplu bediende. Niet alleen bij begrafenissen regent het vaak: "In Zuid-Frankrijk hebben we wel eens vijf dagen gewacht, maar je kunt niet blijven wachten. We hebben veel regen gehad. Bij Spinoza goot het.
Op de salontafel van Nooteboom ligt het resultaat van hun werk: het schitterende fotoboek Tumbas - graven van dichters en denkers. Ruim tachtig graven, uit alle werelddelen. Foto's van Sassen, bespiegelingen van Nooteboom, in gesprek met de schrijvers onder de steen.
"De persoon is er niet meer, maar er zijn nog steeds woorden, gedachten", schrijft Nooteboom in het inleidende essay. Hij benadrukt dat het een boek van hen beiden is. "Het wordt onder mijn noemer gebracht. Simone is wat dat betreft te bescheiden. Dit is van twee auteurs. Als zij fotografeert, heb ik een dienende rol."
Het begon allemaal bij toeval. In 1987 waren Sassen en Nooteboom op Samoa, waar het graf ligt van Robert Louis Stevenson. Het ziet eruit als zo'n witte tent die in politieseries over een in het veld aangetroffen lijk wordt geplaatst opdat de patholoog droog en discreet zijn werk kan doen. Uit curiositeit nam Sassen een foto.
Vervolgens bezochten ze Père Lachaise (foto onder) in Parijs. Balzac, Nervel, maar vooral Marcel Proust. Zoals een bij thee genuttigde madeleine Prousts onovertroffen romanreeks À la recherche du temps perdu in werking zette, zo leidde de foto die Sassen maakte, die dag in 1985, uiteindelijk tot Tumbas.
Het gesprek keert telkens als vanzelf terug bij Proust. Gevraagd of er zoiets is als een perfect graf, waarbij schrijver, oeuvre en andere omstandigheden, volmaakt samenkomen in het laatste monument, aarzelt Nooteboom even - en zegt dan: Proust. "In zoverre dat je bij dat graf door de vorm ervan en door wat je gelezen hebt, geïnspireerd bent om meer te schrijven, dan was dat sterk bij Proust. Misschien ook omdat hij daar ligt met zijn vader, met zijn moeder en met zijn broer."
 Ze reisden naar Japan voor Kawabata en Murasaki, naar Zwitserland voor Joyce, Mann, Canetti en Borges. In Berlijn liggen Brecht en Hegel dicht bij elkaar. En ofschoon Tumbas eerst voor de Duitse markt bedoeld was, en daar ook vorig jaar al verscheen, komen er ook Nederlandse schrijvers in voor.
Multatuli, de eerste Nederlander die bepaalde dat hij wilde worden gecremeerd. Slauerhoff. Lucebert. Pierre Kemp, 'ook al kent zelfs in Nederland lang niet iedereen hem. En Adriaan Roland Holst. Ook een voorbeeld van een perfect graf, zo dat bestaat.
 "Een rotsblok, dat vind ik wel bij hem passen. Met het opschrift: Wat was, is geweest. Ja, kijk. Daar ontkom je niet aan. Dat past."
Zijn algemene indruk is dat de schrijvers eigenlijk nauwelijks ook over hun laatste rustplaats nadenken. Zeker voor mensen die hebben geleefd met, van en door taal, staan er bizar weinig teksten op de stenen. Alleen Yeats had van tevoren bepaald welke strofen op zijn kei dienden te komen.
"Het viel mij op dat bij vrijwel niemand een spreuk stond. Ik denk dat de meeste schrijvers er niet zo over nadenken en dat herken ik, want nu vragen ze mij hoe ik mij mijn graf voorstel. Geen idee, ik heb zelfs geen stringent idee over begraven of cremeren."
(Auteur: Theo Hakkert; foto: Herman de Jong; geplaatst in BN/De Stem)
|
