dinsdag 16 oktober 2007
Recensie: Datumloze dagen van Jeroen Brouwers
Door Jef van Gool voor NOSjournaal.nl
‘Van donderkopje tot made, daartussen vindt het leven plaats.’ Somberheid wordt in het werk van Jeroen Brouwers getemperd door humor, al is dat meestal een wat wrange humor. Geen spoor daarvan in zijn nieuwe roman, Datumloze dagen. Als de verteller wordt gevraagd of hij wel eens lacht, moet hij toegeven dat hij niet weet wanneer hij dat voor het laatst heeft gedaan.
Van het aan de bijbel ontleende motto tot de slotwoorden staat de roman permanent in het teken van de treurigheid, het afscheid, de schaamte, de wroeging, de spijt vooral, ‘kolkende, vretende spijt om alles, alles’. Een spijt die je ook als lezer naar de keel grijpt en na de verpletterende finale ontdaan achterlaat.
Die tijd tussen donderkopje en made bestaat uit duizenden precies eendere etmalen, een doffe aaneenschakeling van dagen en nachten zonder betekenis, datumloze dagen waarvan niets beklijft.
Eén van die dagen staat echter in het geheugen van de verteller gegrift en achtervolgt hem in zijn dromen. Het is de dag waarop hem werd gevraagd, met een beroep op een verantwoordelijkheid die hij al te lang had ontkend, iemand uit zijn ondraaglijke lijden te verlossen.
 Een week nadat het onherroepelijke (dat al op de tweede pagina wordt aangekondigd) is gebeurd, dwaalt hij door het bos bij het huis waar hij als een kluizenaar woont. Drieënzestig is hij, gepensioneerd nadat hij onder meer in New York en Parijs universitair docent is geweest.
In de geladen stilte van het bos loopt hij voortdurend de bomen binnen zijn blikveld te tellen. Halverwege gaat hij van optellen over op aftellen. Het gaat hem om de bezigheid van het tellen en niet om de uitkomst.
Zo heeft hij vroeger op kostschool ook nooit alle figuren geteld op het altaartafereel van het laatste oordeel. Vaak had hij het zich voorgenomen, maar het steeds weer uitgesteld. Nu leidt het tellen zijn gedachten af van wat rondspookt in zijn hoofd, ‘naar te vrezen valt alle verdere dagen dat ik er nog ben’.
Hij is een individualist, altijd geweest, iemand die zich beter niet in mensenmassa’s kan begeven. Maar ook het besluit zich binnen een huwelijk te binden aan één persoon, en dat tot tweemaal toe, is een stommiteit, beseft hij later.
Drieëntwintig is hij de eerste keer en al tijdens de wittebroodsweken heeft hij het gevoel dat zijn leven datumloos is geworden, ‘dat de tijd blanco langs mij heen voorbijjoeg en ik een onbestaan leidde’.
Als zijn vrouw het huwelijk wil redden met een kind en dat tegen zijn uitdrukkelijke wil doorzet, deelt hij nooit meer het bed met haar. Toch blijft hij ‘beleefd’ en wil hij haar geluk niet versjteren.
Een misantroop is hij niet, voor zijn gevoel is hij een aardige, misschien wel te aardige man. Intussen heeft hij een hartstochtelijke relatie met een andere vrouw. Vrouwen zijn er altijd, hoewel er niet één is die hij vertrouwt.
Na de geboorte van Nathan, de zoon die hij niet heeft gewild en die van hem geaborteerd had mogen worden, probeert hij hem in de zuigelingenafdeling van het ziekenhuis te vinden tussen de andere baby’s.
‘Hoe zou ik mijn zoon moeten herkennen? Een vraag die als een leidmotief in zijn en mijn leven zou blijven gelden, maar dat wisten we toen nog niet.’
Hij raakt toch aan het knulletje gehecht, maar als die zes is, wil zijn vrouw van hem scheiden. Op de brieven die hij hem aanvankelijk schrijft, komt nooit antwoord, waarna de jongen steeds meer wegdrijft uit zijn gedachten en herinneringen.
Daarna zal hij hem nog maar een paar keer ontmoeten en telkens herkent hij hem niet. De eerste keer is Nathan een jaar of zeventien en komt hij als straatmuzikant in New York aan de kost. Hij heeft een absoluut gehoor en kan alles naspelen wat hij hoort, op verschillende instrumenten.
Bij een volgende ontmoeting, meer dan tien jaar later in Wenen, is Nathan getrouwd en zelf vader van een kind. ‘Opa! Ik? Wat een weerzinwekkend potsierlijk idee.’ De zoon zegt voorgoed alle contact met de vader te willen verbreken, zoals die vroeger zelf, eindelijk uit de kostschool bevrijd, zijn ouders uit zijn leven had geschrapt. Wel geeft Nathan hem nog een grammofoonplaatje met een uitvoering van de Ritirata notturna di Madrid van Boccherini dat bij hun eerste ontmoeting al veel indruk op hem had gemaakt.
Later blijkt dat Nathan in Amsterdam een succesvolle producer is geworden van musicals. Aan een ontmoeting met zijn vader heeft hij nog altijd geen behoefte. Tot hij veertig is en, lijdend aan een exotische bloedziekte, al zeven maanden in een academisch ziekenhuis ligt weg te teren.
Het aftellen is voor hem begonnen, maar het einde is nog niet in zicht omdat de medische staf niets van euthanasie of palliatieve sedatie wil weten. En daarmee begint de finale, waarna de vader alleen de klanken van Boccherini zullen resten.
In een recent interview met Coen Verbraak in Vrij Nederland zei Brouwers dat hij vermoedt dat Datumloze dagen tot zijn beste werken behoort. Literatuur mag voor hem niet vrijblijvend zijn. Een roman moet ‘ergens een fundament hebben in je ziel, in je karakter,’ zoals hij in juli 2004 verklaarde in een interview met Ad Fransen en Peter Hoomans in HP/De Tijd. En Datumloze dagen heeft zo’n fundament.
Vorig jaar is een van zijn eigen zonen die hij lang uit het oog had verloren, aan een soortgelijke ziekte gestorven. In het interview in VN zei hij met nadruk dat de roman níet gaat over de relatie met zijn zoon. ‘Verder is het literatuur,’ inderdaad losgezongen van de al dan niet autobiografische achtergrond. Dat is juist de kracht ervan.
Lees hier een voorproefje van Datumloze dagen (PDF).
Datumloze dagen is op 15 oktober verschenen bij uitgeverij Atlas. Tegelijk werden een audioboek, ingesproken door Jeroen Willems, en een e-book uitgebracht. Op 20 november ontvangt Brouwers uit handen van de Belgische koning Albert de Prijs der Nederlandse Letteren.
|
