dinsdag 11 maart 2008
Boekenweek 2008: Bernlefs De pianoman is een ode aan de taal
Door Maarten Moll voor Het Parool
 Woensdag begint de 73ste Boekenweek. Bernlef schreef het Boekenweekgeschenk. De pianoman is gebaseerd op een waar verhaal, maar Bernlef gaf er zijn eigen invulling aan.
De Boekenweek heeft dit jaar als thema Van oude menschen... De derde leeftijd en de letteren. De schrijver van het Boekenweekgeschenk hoeft zich niet te houden aan dit thema. Het thema van de Boekenweek vorig jaar was Lof der Zotheid - Scherts, satire en ironie. Geert Mak schreef met De brug, het verhaal van de Galatabrug in Istanboel die Europa met Azië verbindt - een geschenk dat niets met dat thema van doen had.
 Ook Bernlef heeft zich niet gehouden aan het thema van dit jaar. In De pianoman gaat het over een jongeman die moeite heeft met woorden, en die liever zwijgt dan praat. Een hoofdpersoon die uitstekend bij Bernlefs manier van schrijven past, want zijn taal is eenvoudig, sober. Overdreven beeldspraak en mooischrijverij zijn aan hem niet besteed. Bernlef houdt niet van gezochte originaliteit.
Misschien is het ook daarom dat De pianoman op een waar gebeurd verhaal is gebaseerd, namelijk op het verhaal van de man die op 7 april 2005 vanuit zee het strand van Sheerness op kwam lopen. De man weigerde te praten en was niet te identificeren. Hij werd opgenomen in een kliniek, waar bleek dat hij piano kon spelen. Daar kreeg hij de bijnaam 'de pianoman'. Na een aantal maanden bleek het te gaan om een Duitser, die vervolgens op het vliegtuig naar huis werd gezet.
Bernlef heeft van de Duitser een terpbewoner gemaakt in het noorden van Nederland. Thomas Boender, zoals Bernlefs hoofdpersoon heet, heeft meer gemeen met de echte 'pianoman': zijn homoseksualiteit, zijn eenvoudige komaf. Thuis wordt niet veel gepraat, zijn vader heeft moeite gevoelens onder woorden te brengen en spreekt liever met zijn handen. Om na school niet meteen naar huis te hoeven, gaat hij met juf Jenny mee, die hem piano leert spelen.
Als hij achttien is, ontvlucht Thomas zijn ouderlijk huis op de terp. Hij is bang voor zijn vader. 'Zijn zwijgen zit vol messen, dacht hij wel eens. Hij is gevaarlijk. Moeder ziet het niet. Maar op een dag… Op die dag wilde hij niet wachten.' Hij heeft geld gespaard en besluit naar de grote stad Amsterdam te reizen. Hij ontmoet een Engels meisje, reist naar Parijs, en daarna naar Engeland. Daar wordt hij, nadat hij is kaalgeplukt, door haar in de steek gelaten.
Zonder geld, zonder paspoort en met een minieme kennis van het Engels is Thomas helemaal op zichzelf aangewezen. Bernlef isoleert zijn hoofdpersoon, laat hem opnemen in een inrichting, waar hij niets doet dan zwijgen en piano spelen. 'Zwijgen, dacht Thomas, zwijgen is het beste.' 'Eigenlijk was hij niemand of op weg om niemand te worden,' laat Bernlef Thomas denken. Waarmee we raken aan een belangrijk thema in Bernlefs werk; het het onvermogen tot communiceren. Ook een ander centraal thema, het waarnemen, werkt hij uit in De pianoman.Thomas zweeg. Ook de chauffeur leek de poging een conversatie te voeren nu op te geven. Zijn handen leken klein op het grote stuur. Ze draaiden een vierbaansweg op. Vreemd dat ze hier links reden. De man boog zich licht voorover en zette de radio aan. Het Engels ging Thomas net als eerder het Frans te vlug. Opeens was er muziek, de klank van een piano. Thomas bewoog zijn vingers door de lucht.
‘Piano,’ zei hij.
‘You play the piano?’
Thomas knikte. Hij zou over Jenny willen vertellen, hoe zij hem noten had leren lezen, een wereld van noten voor hem ontsloten had, die zoveel mooier waren dan woorden, die meteen aan de wereld vastplakten. Muziek maakte zich daarvan los, zweefde vrij door de ruimte en verdween weer geruisloos zonder een spoor achter te laten. Maar hij beschikte niet over de juiste woorden. Buiten je eigen taal was je uitgerangeerd. Eenmaal uit de inrichting hoort hij wat er met zijn vader is gebeurd. En Thomas begrijpt dan dat zwijgen ook fataal kan zijn. Dus begint hij te praten. Zo eindigt De pianoman, dat daardoor ook een ode aan de taal is.
Dat Bernlef dat in een kaal, vrij spanningloos en daardoor vlak verhaal weet op te roepen, is knap. Vakmanschap, zo zou je het ook kunnen noemen. Spectaculair zal het schrijverschap van Bernlef nooit worden, maar met De pianoman bewijst Bernlef dat hij nog altijd, de schrijver is 71, een verhaal kan vertellen.
Bernlef: De pianoman. Tijdens de Boekenweek gratis bij aankoop van ten minste € 11,50 aan Nederlandstalige boeken of bij inschrijving als betalend lid bij de openbare bibliotheek.
|
