zondag 23 maart 2008
Recensie: Schrijvers gaan niet dood - Vanderstraeten & Vanfleteren
Door Mieske van Eck voor Het Parool
 Schrijvers interviewen is een hachelijke onderneming. De waarde van hun woorden ligt allereerst in hun boeken. Spreken over het werk van de schrijver is doorgaans dubbelop, heeft iets overbodigs, alsof de boeken niet voor zích spreken.
Een nadeel is ook dat de interviewer zich bedient van hetzelfde gereedschap als de schrijver, maar dan meestal minder scherp, krachtig of diep.
Nog lastiger wordt het als een reeks interviews met schrijvers een thema meekrijgt, zoals in het boek Schrijvers gaan niet dood, waarin de schrijfster en journaliste Margot Vanderstraeten en fotograaf Stephan Vanfleteren schrijvers van vóór 1933 interviewden en fotografeerden.
De leeftijd als leidraad is ook een lastige graadmeter, die weinig recht doet aan de waarde van schrijvers en hun boeken. Zeventien heeft Vanderstraeten er gesproken, negen Vlamingen en acht Nederlanders. Het had één Nederlander meer moeten zijn, maar Jan Wolkers moest de interviewafspraak afzeggen, omdat hij te ziek was. Kort nadien overleed hij. De onlangs gestorven Henk Romijn Meijer staat nog wel in het boek.
Het gegeven dat de geïnterviewden het leven eerder in dagen dan in jaren tellen, geeft Schrijvers gaan niet dood iets mee van een wedloop tegen de klok, al klinkt in veel verhalen ook berusting door.
Ondanks de beperkingen is het een prachtig boek geworden, niet in de laatste plaats door de indringende zwart-witfoto's van Vanfleteren. Jammer dat de enige twee vrouwen in het boek - Hella Haasse en Christine D'haen - niet op de foto wilden.
De titel van het boek is ontleend aan een uitspraak van Jos Vandeloo: 'Oude schrijvers gaan niet dood, ze vervagen.' Er zit iets in van tevergeefs reiken naar de onsterfelijkheid. De meeste schrijvers zullen immers na enkele generaties vergeten zijn.
Hoe verschillend de schrijvers ook zijn, ze blijken ook het nodige gemeen te hebben. Ze hebben allemaal de oorlog meegemaakt. Die heeft hen bitterder, maar ook wijzer gemaakt en was vaak een drijfveer om te schrijven. In de gesprekken klinkt het naderende vervagen zacht en soms hard en duidelijk door. Er is berusting, maar er zit ook vitaliteit in en de wil om door te schrijven, te worden gehoord.
Vanderstraete praat niet zozeer met de schrijvers over hun werk als wel over de manier waarop dit werk nu nog in hen leeft, en over hun worsteling met het verlies aan energie, kracht of gezondheid. Opmerkelijk is dat enkele schrijvers zeggen dat hun geestelijke leeftijd lager ligt dan hun lichamelijke.
Harry Mulisch meent dat hij de man blijft met de absolute leeftijd van zeventien, Remco Campert vindt dat hij nog steeds de geest heeft van een man van 32. Ivo Michiels noemt zich een als opa geschminkte jongeling. Simon Vinkenoog beschouwt het nog steeds als compliment dat hij het jongetje in zichzelf goed wakker heeft gehouden. En Jef Geeraerts voelt zich jong en vitaal, al is hij bang voor het afscheid, het sterven.
De drijfveer om te schrijven ervaren de schrijvers soms als knellend, soms als bevrijdend. ''Als ik zou beslissen op te houden met schrijven, beslis ik tegelijkertijd ook op te houden met leven,'' zegt Paul de Wispelaere (1928). ''Schrijven vraagt veel inspanning en isolement. (…) Je woorden gaan met je aan de haal. De daad van het schrijven gaat met een koppige zelfstandigheid gepaard,'' vertelt hij. Het is een gevoel dat bij andere schrijvers ook leeft, zij het in andere bewoordingen.
Vanderstraete liep tegen mooie verhalen en uitspraken aan en dat maakt haar verhalen boeiend en soms verrassend, al vindt de lezer er ook veel in dat overbekend is. Merkwaardig is het gesprek met Christine D'haen, die niet wilde praten en niet op de foto wilde. Het interview moest schriftelijk worden afgenomen en er mocht niets geschrapt of veranderd worden in de antwoorden. Het is knap dat daar, na veel heen en weer schrijven en onderhandelen, toch nog een draaglijk verhaal is uitgekomen.
Wat overblijft na het lezen van dit boek, is toch vooral de weemoed die voorafgaat aan een naderend afscheid.
(uit Het Parool)
|
